1) La palatalisazion dl latin CA y GA te cia y gia:
| BUCCA(M) |
> |
bocia |
| CANE(M) |
> |
cian |
| GALLU(M) |
> |
gial |
2) La cunservazion dl liam consonantich cun L (BL, CL, FL, GL, PL):
| BLANK (mprëst germanich) |
> |
blanch |
| CLAVE(M) |
> |
tle |
| FLAMMA(M) |
> |
flama |
| *GLACIA(M) |
> |
dlacia |
| PLANU(M) |
> |
plan |
Tl talian ie, ntant sce, l consonant -L- passà a -i-:
FLAMMA(M) > flama ‘fiamma’, FLOCCU(M) > floch ‘fiocco’. La combinazions de ‛consonant + L’ se à cunservà te duc i idioms ladins, mé nia tl fascian: fiama, fioch. Tl ladin gherdëina se à l liam danter i consonanc latins gl y kl svilupà inant te dl (dlacia) y tl (tle).
Lenizion di consonanc intervocalics sëurc latins che possa purté a mudazions nia mé de viers dla sonorisazion dl sonn (ej. T > d), ma nce a na si fricativazion/spirantisazion (ej. P > B > v) o a si sparizion (ej. C > G > -) :
| CATENA(M) |
> |
ciadëina |
| SAPERE |
> |
savëi |
| FORMICA(M) |
> |
furmia |
La lenizion, tud. ‘Schwächung’, ie tla fonetica n prozes de ndeblimënt de n sonn consonantich che da sëurt devënta sonor, per ej.: T > d (ROTA(M) > roda).
3) L se à cunservà la desinënza -(e)s tla segonda persona singulera di verbs:
tu liejes, tu rijes, tu bales.
L se à cunservà -(e)s coche desinënza dl plurel de na gran cumpëida de sostantifs masculins y feminins:
| l mulin |
i mulins |
| l plajëi |
i plajëies |
| l ruf |
i ruves |
| la cësa |
la cëses |
| la mëisa |
la mëises |
| la sëira |
la sëires |
4) Danter l auter à duc i idioms ladins dla Dolomites, y nce vel’ dialet dla Talia dl nord, tla 3a persona singulera y la 3a persona plurela la medema forma:
| ël/ëila |
ie |
ëi/ëiles |
ie |
| ël/ëila |
à |
ëi/ëiles |
à |
| ël/ëila |
vën |
ëi/ëiles |
vën |
| ël/ëila |
fina |
ëi/ëiles |
fina |
| ël/ëila |
cianta |
ëi/ëiles |
cianta |
5) L elemënt labial qu- y gu- latin y talian ie jit perdù:
| ‘quadro’ |
cheder |
‘lingua’ |
lënga |
6) Consonanc dopli
Tl ladin ne n’iel nia i consonanc dopli:
| FLAMMA |
> |
flama |
| GUTTA |
> |
gota |
| TERRA |
> |
tiera |
On mé l dopl -ss- intervocalich sëurt per l desferenzië dal -s- sunënt (cësa):
cassa, cuessa, fòssa, ël muessa
ma: luesa, mosula, mëisa, drusé
7) L latin -l- dan dental o palatal
-l- ons al didancuei mé tl ladin dla Val Badia. Ti autri idioms ladins iel de regula vocalisà te -u-.
| lat. |
gherdëina |
mar./bad. |
| ALTUM |
aut |
alt |
| SALTARE |
sauté |
salté |
| FALSUM |
fauz |
fals/falz |
| FALCEM |
fauc |
falc |